Terug naar het FOK!fotoboek Bekijk de mannen in het FOK!fotoboek Bekijk de vrouwen in het FOK!fotoboek FAQ
userpicture
webicon
Abonnement FOK!free abonnement
Geregistreerd 09-08-2010
Laatste update 15-02-2013
Geslacht Man
Geboortedatum -
Relatie
Seksualiteit
Kleur ogen
Schoenmaat
Beroep
Studierichting
Woonplaats
Favo forum Onzin voor je leven!
Favo FOK!kers
Favo subsite FOK!forum
Aantal forumposts 25.253 »
Aantal FP-reacties 0 »
Aantal views 14.273
Aantal reacties 1.675
Laatste voyeur(s) Jhojho-1987
Jhojho-1987
LekkerSimpel1
LekkerSimpel1
InFrA-WiZ
VaatDoekj
Achterhoker
InFrA-WiZ
keikert
keikert
Wolla
spuisels
Kusje op je piep =3
pm
 


quote:
Op 01-05-2011 16:37 schreef Henkie94

[..]

.reeh etseb teorgeG
(':
 


quote:
Op 01-05-2011 16:40 schreef Henkie94

[..]

http://www.youtube.com/watch?v=2_OFx-p2W4c
1 hitler voor je
 
♥
webicon

quote:
Op 01-05-2011 21:58 schreef Henkie94
gr lueken fotoeboek gr ria en de kisd en pootjen van weof
dankjuwel gr gr anita en snuf de konijn
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 01-05-2011 22:03 schreef Henkie94

[..]

Oh het is niet de konijn maar het konijn hihihi

Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 01-05-2011 22:08 schreef Henkie94

[..]

ihihihihi kan gebeuren tog hihhihi ;p hiiihihi ;p ihhhihihi
mr bedankt voor de hartjes te transpiriren voor me hihihiih
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 01-05-2011 22:11 schreef Henkie94

[..]

geen problem tog garrg gedaan ;p hhiihih
ha ha ha je zeie gargg dat doet me tdenken aan argggg
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 01-05-2011 22:14 schreef Henkie94

[..]

haha garpje tog xd moet kunnen haha ;p
ja tog
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 01-05-2011 22:17 schreef Henkie94
Zet Nyancat ergens achter.
Daar zat ik wel aan te denken, maar alles is al bezet nu
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

Ik lurk en lurk.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 


hoi sgat kdacht ik lurk ff :$
 


quote:
Op 06-05-2011 13:17 schreef Henkie94

[..]

hey sgat leuk tog geselig ;p
:$
wnr gaan we afspreke taN? ;p :$
 
#woah
webicon

quote:
Op 13-05-2011 15:41 schreef Henkie94
gr
anonieme_fokker gr
There is a time of cumming and going.
 
#woah
webicon

quote:
Op 13-05-2011 15:48 schreef Henkie94

[..]

gr lafjoe xoxox wjnmk alles gr gr gr xxxxxxxxxx
gr lafjoetoee xd wjonmk xxx
There is a time of cumming and going.
 
#woah
webicon

quote:
Op 13-05-2011 17:21 schreef Henkie94

[..]

ohhhh dat is t liefste wat n jongen ooit tegen me gezegd heeft:$!
ohhh :$
There is a time of cumming and going.
 
#woah
webicon

quote:
Op 13-05-2011 18:06 schreef Henkie94

[..]

XD XD
haah garpje xd
There is a time of cumming and going.
 
#woah
webicon

quote:
Op 13-05-2011 18:14 schreef Henkie94

[..]

wolla faka met jou dang
kom dan nu
There is a time of cumming and going.
 

webicon

ey vriendje
fan van Putin, Baudet, Jorge Lorenzo en Assad
 
#woah
webicon

quote:
Op 13-05-2011 18:15 schreef Henkie94

[..]

wrm zo snel reageren tan
Zo btr?
There is a time of cumming and going.
 
#woah
webicon

quote:
Op 14-05-2011 13:11 schreef Henkie94

[..]

Jamang, thx
ok
There is a time of cumming and going.
 
Confidence in motion
webicon

Henkie94
 
♥
webicon

9Henkie4
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 13:04 schreef Henkie94

[..]

gr
he
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 15:46 schreef Henkie94

[..]

hye
Hoe gaatie?
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 17:06 schreef Henkie94

[..]

Idk, met jou? :3
Zelfde.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 17:28 schreef Henkie94

[..]

Why?
Was even vaag net in de SC man, opeens iedereen boos en alles. En toch wilden ze niet vertellen wat er aan de hand was, wat heb ik daar nou aan?
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 18:07 schreef Henkie94

[..]

Idk, ik heb alles gemist. Kun je eens wat posts linken?
Vanaf post 231.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 

webicon

gr
fan van Putin, Baudet, Jorge Lorenzo en Assad
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 19:40 schreef Henkie94

[..]

Solly voor late reactie alles, was ff douchen en verband wisselen. :3

Wel lame, eerst zeiken op "JA KLINKER DIT KLINKER DAT". Dan zeg jij van, nou dan doe ik dit en dat wel niet meer. En dan is dat niet het probleem. Wtf.
Ja, ze zeggen ook niet wat het probleem precies is. Ze maken een probleem van iets wat niet is ofzo.. En nu posten ze niet meer... Schiet niet op zo.

Awh, gaat het weer wat beter ja?
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:23 schreef Henkie94

[..]

Niet echt nee. Ik vond Ragboer eerst een sympathieke gozer, maar hij doet nogal raar de laatste tijd. Ook altijd van die kutopmerkingen maken over snijden enzo.

Hoe bedoel je? :3 Met mn knie alles of in t algemeen? =3
Mja, hij doet vaag ja. Zal wel.

Ja, met je knie ook? En met jezelf gewoon :B
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:32 schreef Henkie94

[..]

Denk dat t nog niet helemaal lekker is na Appel ofzo. Idk.

Die wond die gehecht is, is het minst pijnlijk. Heb best een diepe wond op mn knie, daar heb ik t meest last van.
En hoe t voor de rest gaat, idk.
Awh, geen kusje op want dat ziet er vies uit Whehehehehe.

Als je wil praten, PM staat open voor jou !
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:35 schreef Henkie94

[..]

Doe maar niet nee. Lekker pus enzo in je smoel.

Thanks. ;3 Er valt niet veel te praten eigenlijk, nog hetzelfde enzo.
Mweh, misschien moet je eens hard op je hoofd vallen en dan ga ik je indoctrineren en vergeet je je vorige leven alles !
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
aight2
webicon

METALEN HENK 14.GIF
I can't do this all on my own, no I know, I'm no superman.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:41 schreef Henkie94

[..]

Ja maar da's zo pijnlijk.
Merk je niks van.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:44 schreef Henkie94

[..]

Niet? Maar je voelt t toch als je met je harses tegen een betonnen vloer komt alles?
Ja, maar dat vergeet je toch.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

Ow ik lurk anoniem.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:50 schreef Henkie94

[..]

Ik ook. Anoniem.

Ik ga nu wel naar school trouwens. Op teenslippers. Ziet er niet uit volgens mij met een lange broek, maar /care.
In Volendam is dat dagelijkse kost. Het liefst doen ze er dan ook sokken bij aan.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:52 schreef Henkie94

[..]

Hoe de fuck. HOE DE FUCK doe je teenslippers aan met sokken?
Ja, geen teenslippers ook, maar met zo'n band. Jewait.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:56 schreef Henkie94

[..]

O dat. Verrekte koekenbakkers.
Whihihi.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 20:58 schreef Henkie94

[..]

Godverdomme, koppijn alles. Even mezelf drogeren.
Met een handdoek?!
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 21:00 schreef Henkie94

[..]

Nee, met paracetamol jwz.
Maok.
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 
♥
webicon

quote:
Op 15-05-2011 21:40 schreef Henkie94

[..]

Wa
da
Op maandag 3 november 2014 23:52 schreef Peunage het volgende:
LEAVE KB ALONE.
 

webicon

hahaha die monsters van een vrouwmensen
 

webicon

quote:
Op 15-05-2011 22:24 schreef Henkie94

[..]

Ik sta tenminste op de foto met een stel chicks.

Ben jij dat?
 

webicon

quote:
Op 15-05-2011 22:26 schreef Henkie94

[..]

Ligt eraan wie je bedoelt met jij.
Die wolvenshirt
 

webicon

quote:
Op 15-05-2011 22:38 schreef Henkie94

[..]

Jwz.
ok die vrouwmensen blijven lelijk
 

webicon

En dan zeg ik nog niks over die boy ertussen
 
Omdat banaan.
webicon

Die boy ertussen.
Omdat peer.
 

webicon

quote:
Op 16-05-2011 16:36 schreef Henkie94

[..]

Ok.
[..]

Ok.
?
 
Omdat banaan.
webicon

quote:
Op 16-05-2011 16:36 schreef Henkie94

[..]

Hihi.

Alles goed, brekebeentje?
Omdat peer.
 
Omdat banaan.
webicon

quote:
Op 16-05-2011 19:26 schreef Henkie94

[..]

Idk, niet echt denk ik. Met jou? :3
Sup? Nog pijn enzo? Met mij gaat het wel redelijk.
Omdat peer.
 
Omdat banaan.
webicon

quote:
Op 16-05-2011 20:53 schreef Henkie94

[..]

Ja, dinges. Geestelijke pijn vooral. Lichamelijk heb ik weinig pijn eigenlijk.
Hoezo redelijk?
Awh. Ga weg, stomme pijn!

Ik was gister best moe enzo.
Omdat peer.
 
_____________
webicon

quote:
Op 17-05-2011 16:53 schreef Henkie94
Thou shalt not lurk.
Thou shalt not FOK! anonymous.
Į_(ツ)_/Į
 
_____________
webicon

quote:
Op 17-05-2011 17:06 schreef Henkie94

[..]

Sry.
Geeft niet.
Į_(ツ)_/Į
 
Rastafari
webicon

http://www.freepremiumaccounts.info/
Wolvenshirts
Jah Rastafari Pride
Haile Selassie (23 juli 1892 – 27 augustus 1975)
Jah Bless! 400Years, 400Years.
http://www.theconsoleplace.co.uk/
 
 


quote:
Op 20-05-2011 17:30 schreef Henkie94

[..]

ohhhh dat is t liefste wat n jongen ooit tegen me gezegd heeft:$!
:$ wrm ben jy so leuk? ;p
 
Traumatic Insemination
webicon

De liefde van een man gaat door zijn gitaar!
 
Lady
webicon

Wat ben jij schattig
Giftig, Fel
Agressief en
Razendsnel
 
Tikkeltje narcistisch
webicon

Hoeba hoeba hoeba, hop hop hop
The stories and information posted here are artistic works of fiction and falsehood.
Only a fool would take anything posted here as fact.
 
Tikkeltje narcistisch
webicon

quote:
Op 22-05-2011 22:40 schreef Henkie94
Hey, waarom reageer je niet op mijn reactie dan.
Sorry
SPOILER
Hoeba hoeba hoeba, hop hop hop!
The stories and information posted here are artistic works of fiction and falsehood.
Only a fool would take anything posted here as fact.
 
Tikkeltje narcistisch
webicon

quote:
Op 22-05-2011 22:47 schreef Henkie94
Wat heb jij met dat hoeba hoeba hop?
http://www.youtube.com/watch?v=vMnAee3X0JA
The stories and information posted here are artistic works of fiction and falsehood.
Only a fool would take anything posted here as fact.
 
Tikkeltje narcistisch
webicon

quote:
Op 22-05-2011 22:54 schreef Henkie94

[..]

Ja nee, ik ken het.
En toch vroeg je "wat?". U liegt mijn waerde, u liegt dat u barst!
The stories and information posted here are artistic works of fiction and falsehood.
Only a fool would take anything posted here as fact.
 
Tikkeltje narcistisch
webicon

quote:
Op 22-05-2011 22:57 schreef Henkie94

[..]

Tering wat reageer jij snel.
Een gevalletje SOG, ik grijp gewoon elke kans aan om maar niet te studeren.
The stories and information posted here are artistic works of fiction and falsehood.
Only a fool would take anything posted here as fact.
 
Tikkeltje narcistisch
webicon

quote:
Op 22-05-2011 23:01 schreef Henkie94

[..]

Wat zou je moeten studeren dan?

Eindexamenonderwerp ‘ Dynamiek en stagnatie in De Republiek.’

Hoofdstuk 1
Het einde van de vijftiende en de zestiende eeuw

OriŽntatie

De rijkste en machtigste gebieden van de Nederlanden lagen in de vijftiende eeuw in:

- Vlaanderen en,
- Brabant.

Steden als Brugge en Gent waren door handelsnetwerken verbonden met Engeland, Frankrijk, ItaliŽ en het Oostzeegebied. Handelssteden in het Duitse Rijk en de Nederlanden sloten zich aaneen in de Hanze. De IJsselsteden waren in de veertiende en vijftiende eeuw belangrijke Hanzeleden. De opkomst van het gewest Holland begon in de veertiende eeuw. De stedelijke burgerij profiteerde daarvan en nam een sterke positie in tegenover de adel.


Vanaf 1400 werden de Nederlanden meer en meer onder gezag gebracht van de hertogen van BourgondiŽ, wier belangen soms botsten met de rechten van de steden en gewesten. In deze periode zien we het begin van centralisatie. Vanaf 1464 kwamen de Bourgondische gewesten samen in de Staten-Generaal. In 1548 werden de Bourgondische Nederlanden als de Bourgondische Kreits een ondeelbaar onderdeel van het Habsburgse rijk.


De Habsburgse keizer Karel V stond aan het hoofd van een machtig rijk dat zich uitstrekte van Spanje, ItaliŽ, het Duitse rijk, de Nederlanden tot Midden– en Zuid-Amerika. De Portugezen en Spanjaarden legden de basis van de Europese expansie.


In de Noordelijke Nederlanden kreeg het protestantisme ten tijde van de Reformatie in de loop van de zestiende eeuw veel aanhang. De Spaanse koning Filips II kwam vanaf de jaren 1560 in conflict met grote delen van de Nederlanden. De centralisatiepolitiek en de Spaanse belastingdruk waren de adel, steden en gewesten een doorn in het oog. Ook de vervolging van de protestanten kon geen goedkeuring verdragen. Deze ontevredenheid liep uit op de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) waarin een scheiding in de Nederlanden ontstond. In de jaren tachtig van de zestiende eeuw ontstond een feitelijk onafhankelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in het noorden.


De opkomst van Holland in de vijftiende en zestiende eeuw

In de Late Middeleeuwen was de positie van Holland niet florissant. Er waren weinig aanwijzingen voor een economische doorbraak in de zestiende eeuw, laat staan een wonder in de zeventiende eeuw. De veengronden van de middeleeuwse ontginningen waren ingeklonken en raakten uitgeput.

Grootschalige graanverbouw in Holland werd onmogelijk, waardoor de voedselvoorziening voor de toegenomen bevolking in gevaar kwam. De steden waren niet groot en stonden in de schaduw van de Vlaamse steden en de Hanzesteden aan de IJssel. De stedelijke handel was vrijwel geheel afhankelijk van Brugge, Gent en later Antwerpen.
De Hollandse kooplieden betrokken graan uit de landgewesten, Engeland en Frankrijk. Na het midden van de vijftiende eeuw trokken zij naar het Oostzeegebied, waar graan in grote hoeveelheden door afhankelijke boeren goedkoop werd geproduceerd op adellijk grootgrondbezit. Door de import van graan wist Holland in de zestiende eeuw de groeiende bevolking te voeden en te vrijwaren van de, overal in Europa gevoelde malthusiaanse spanningen.


De handel in graan werd door tijdgenoten bestempeld als de moedernegotie (ook wel Oostzeehandel of Sontvaart). Als gevolg van de graanhandel verwierven de Hollandse kooplieden een internationaal handelsnetwerk.

De Nederlanders wisten hun nadeel dus om te zetten in een voordeel!

De nieuwe handelsactiviteiten leidden tot handelsoorlogen met de Hanzesteden.

De Hollandse landbouw werd de meest efficiŽnte van Europa.

Graan verbouwen was niet meer nodig dus de Nederlandse boeren konden zich gaan richten op andere activiteiten. De specialisatie was geboren!

De
- natuurlijke omstandigheden,
- en de graanhandel met het Oostzeegebied

leidden in Holland en Zeeland in de zestiende eeuw tot de opkomst van een
- gecommercialiseerde landbouw,
- en de vorming van waterschappen voor gezamenlijk dijkbeheer.

In deze organisaties raakten boeren gewend aan het investeren op de lange termijn. Typerend voor
deze nieuwe Hollandse landbouw was het sterk gespecialiseerde en kapitaalintensieve bedrijf dat produceerde voor de stedelijke markt. Boeren schakelden over naar zuivelproductie, vetweiderij en de verbouw van handelsgewassen, zoals vlas, koolzaad en hennep.
Ook werden technische vernieuwingen ingevoerd. Het ontbreken van een feodale traditie beperkte bovendien de macht van adel (er was in de Nederlanden geen absolutistische koning of verregaande feodale verhouding zoals in de meeste Europese landen).

Deze structuur van de agrarische sector was uniek in het pre-industriŽle West-Europa.

De verschillen met de landbouw in het oosten en zuiden van wat later het grondgebied van de Republiek werd, waren groot. Hier bestonden nog de traditionele landbouwgemeenschappen waarin de kleine boer centraal stond. De weinige steden vormden er nauwelijks een markt die uitsteeg boven het lokale niveau.

West-vernieuwend Oost-traditioneel

Mede als gevolg van de veranderingen in de Hollandse landbouw kwam een proces van urbanisatie op gang. In de vijftiende en zestiende eeuw groeiden in Holland en Zeeland de handel, textielnijverheid, trafieken, scheepvaart, scheepsbouw en visserij.


De oorzaken hiervoor lagen zowel binnen als buiten deze gewesten.

- De haringvisserij groeide sterk en door de uitvinding van het haringkaken werd haring een van de belangrijkste Hollandse exportproducten.


Willem Beukelszoon uit Biervliet


- De groei van Brugge en Antwerpen bood ook de noordelijk gelegen gewesten mogelijkheden voor de handel.
- Holland en Zeeland ontwikkelden zich in de zestiende eeuw tot satellieten van het Antwerpse handelscentrum.
- De bevolkingsgroei, urbanisatie, migratie en de commercialisering van de landbouw creŽerden een groeiende binnenlandse vraag.

Diverse sectoren in de Hollandse en Zeeuwse economie konden als gevolg van deze ontwikkelingen groeien. De nijverheid concentreerde zich in de steden waar de gilden (beperkende factor van de gilden) nooit een volledige greep op de nijverheid hadden verworven en waar een voldoende aanbod van arbeidskrachten bestond en een hoge arbeidsproductiviteit werd gerealiseerd, zoals in de textielnijverheid. Steden specialiseerden vaak in een bepaalde tak van nijverheid.

In de zestiende eeuw ontstond een handelssysteem waarin de gunstige geografische ligging van Holland en Zeeland maximaal uitgebuit werd. De handel in bulkgoederen, zoals graan uit het Oostzeegebied, leverde een goede commerciŽle infrastructuur op. Holland beschikte al in het begin van de zestiende eeuw over een handelsvloot, groter dan die van Engeland en Frankrijk samen. Door samen met andere kooplieden te investeren in schepen, konden ondernemers de risico’s spreiden. De vrachtvaarders en kooplieden uit Holland, Zeeland en de Zuiderzeesteden handelden met Engeland, Frankrijk, het Iberische schiereiland en het Oostzeegebied. Zij vervoerden ondermeer zout, haring, textiel, graan en hout in heen –en retourladingen tussen deze regio’s.

Het is de vraag waarom juist Amsterdam aan het eind van de zestiende eeuw de handelspositie van Antwerpen kon overnemen. De economische groei van Amsterdam was tot het laatste kwart van de zestiende eeuw nog gering. De economische hegemonie van Antwerpen was sterk. Rond 1500 kozen de Portugezen voor Antwerpen om hun Indische specerijen te verhandelen. Maar daarna leed Antwerpen onder de ontwikkelingen elders in het Spaanse Rijk. De bankroeten van het Habsburgse Rijk in 1557 en 1575 ruÔneerden vele kooplieden.

De definitieve verschuiving van Antwerpen naar Amsterdam koppelen veel historici aan het jaar 1585. In dat jaar heroverden de Spanjaarden Antwerpen en sloten de opstandige Hollanders en Zeeuwen de Schelde af voor de scheepvaart op Antwerpen.

De verschuiving van de handel naar Amsterdam had ook te maken met de gunstige structurele economische ontwikkelingen in Holland en Zeeland. Deze sterke uitgangspositie had al eerder dan 1585 delen van de handel van Antwerpen naar Amsterdam geleid. Aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog was de conjunctuur ontwikkeling niet gunstig, maar na de val van Antwerpen trokken vele kooplieden en arbeiders naar de Noordelijke Nederlanden (ook voor de Spaanse vervolgingen).


Met hun kennis en kapitaal kon Holland uitgroeien tot het centrum van het handelskapitalisme met Amsterdam als stapelmarkt.


De economische bloei van Holland en Zeeland vond plaats tijdens een opstand en binnen de kaders van een sterk decentrale staatsinrichting (de decentralisatie was dus gunstig voor de handel). Voor het merendeel van de inwoners van de Nederlanden was de overheid in eerste instantie het stads –of dorpsbestuur. Het centrale gezag bestond uit de vorst en zijn centrale bestuursorganen. De vorst hief centrale belastingen. De toestemming voor deze belastingen werd gegeven door de Gewestelijke -of Generale Statenvergaderingen. Vanaf 1542 werden in de Habsburgse Nederlanden nieuwe belastingen ingevoerd, waaronder accijnzen op bier, laken en wijn. De gewesten hielden grip op de inning en besteding ervan. De inkomsten van de gewesten stegen door bevolkingsgroei en prijsstijgingen.


De Republiek bestond rond 1588 nog uit vele stedelijke –en regionale economieŽn die van elkaar gescheiden werden door tolbarriŤres, gewestelijke handelsbeperkingen, uiteenlopende belastingsstelsels, onafhankelijke munten (tot 1694) en deels zelf te bepalen invoer- en uitvoerrechten. Het gewest Holland vormde al vanaf de vijftiende eeuw meer en meer een eenheid. De waterschappen kenmerkten de Hollandse overlegcultuur waarin geven en nemen centraal stonden. Stadsbesturen probeerden goede vestigingsvoorwaarden te bieden aan de stedelijke nijverheid. Hoewel de Republiek politiek gezien geen eenheid vormde, bleek zij als markt een economische eenheid. Deze economische integratie werd versterkt door de kooplieden-regenten, die zich lieten leiden door hun gemeenschappelijke economische belangen. Deze onderhielden ook met hun persoonlijke en familierelaties banden tussen steden en gewesten.


Hoofdstuk 2
De Gouden Eeuw. De Republiek 1585-1672

OriŽntatie

In veel Europese landen streefden vorsten naar machtsuitbreiding. Dit gold bijvoorbeeld voor Frankrijk waar na 1614 het parlement niet meer bijeen werd geroepen en koning Lodewijk XIV naar absolute macht streefde.


De Republiek der Verenigde Nederlanden nam staatkundig, economisch en cultureel een bijzondere plaats in.

De Republiek was een statenbond van grotendeels zelfstandige gewesten.
- Het gewestelijke bestuur bestond uit vertegenwoordigers van de adel en de steden. - Ieder gewest stuurde afgevaardigden naar de Staten-Generaal in Den Haag. Hier werd beslist over buitenlandse politiek, defensie en het bestuur van de Generaliteitslanden (dit waren de op de Spanjaarden veroverde gewesten die aanvankelijk deel hadden uitgemaakt van de Unie van Atrecht. Deze gebieden werden gebruikt als wingewest en gezien als bezet gebied hierbij hoorden onder andere Brabant en Limburg).
- Holland betaalde de grootste bijdrage en had de grootste invloed.


De raadpensionaris van Holland kreeg veel macht. In principe koos ieder gewest zijn eigen legeraanvoerder of stadhouder. In de praktijk waren er twee stadhouders, een in Holland en een in Friesland. Tussen hem en de raadpensionarissen ontstond een strijd om de politieke macht in de Republiek.

Bestuur en economie.
Deze bestuurlijke indeling belemmerde de economische groei echter niet. Particuliere ondernemers gingen in de handel grotere risico’s aan door ook voor eigen rekening goederen te kopen en te vervoeren naar markten waar vraag en aanbod de prijs bepaalden. Een aantal Europese landen, waaronder de Republiek, stichtte in andere werelddelen handelsposten en kolonies. Via deze intercontinentale relaties ontstond een eerste aanzet tot de vorming van een wereldeconomie.
Naast de economische groei kende de Republiek ook een sterke culturele bloei. In de wetenschap werden door methodisch onderzoek en kritische redenering nieuwe vindingen gedaan. Ook de kunst en de architectuur beleefden na 1590 een opbloei. In de schilderkunst was sprake van een enorme productie. Schilderen was niet alleen een kunstvorm, maar ook een omvangrijke bedrijfstak. Deze bloei werd beÔnvloed door het burgerlijk karakter en de welvaart van de Republiek.

De Markt

De agrarische markt

De positie van Amsterdam als de centrale graanmarkt van Europa zorgde voor continue aanvoer van relatief goedkoop voedsel (Sontvaart, Oostzeehandel, Moedernegotie).


Dit stimuleerde de boeren te investeren en te specialiseren.



De ruime beschikbaarheid van mest uit de veeteelt stimuleerde de intensieve verbouw van handels- en tuinbouwgewassen.


Rijke burgers investeerden op uitgebreide schaal in grootschalige projecten; in de verbetering van de infrastructuur, bijvoorbeeld de aanleg van trekvaarten, en in de landaanwinning zoals de inpoldering van de Beemster.

Hierbij werden innovatieve technieken zoals de molengang toegepast. Ook werd op grote schaal geÔnvesteerd in de turfwinning die in de Republiek een hoge vlucht nam. Het winnen van turf was gunstig voor de opkomst van energie-intensieve nijverheid. Via het systeem van waterwegen kon de turf goedkoop vervoerd worden.


De Hollandse boeren waren zeer succesvol in hun bedrijfsvoering en droegen bij aan de hoge welvaart in het gewest. Toen na 1650 de prijzen van de voornaamste landbouwproducten daalden, tastte dit de gemoderniseerde structuur van de landbouw niet aan. Hollandse kapitaalkrachtige boeren extensiveerden hun bedrijfsvoering, verhoogden de efficiŽntie en legden zich toe op die producten die het beste hun prijs hielden. In het westen en noorden van de Republiek verdween de keuterboer vrijwel geheel.


De nijverheid

Na 1585 was er sprake van een grote toename van de binnen- en buitenlandse vraag.
De nijverheid profiteerde van de bevolkingsgroei en de grote welvaart. De ruime beschikbaarheid in de Republiek van kapitaal dat tegen een lage rente geleend kon worden, maakte investeringen mogelijk.

De afnemende mate van zelfvoorziening in de landbouw stimuleerde de vraag naar nijverheidsproducten. In de jaren negentig steeg het vertrouwen in het investeringsklimaat in Holland en trok de arbeidsmarkt aan.

De opkomst van Amsterdam als Europese stapelmarkt zorgde voor de beschikbaarheid van voldoende grondstoffen en de groei van de exportmogelijkheden.

Zo ontstond bijvoorbeeld de suikerraffinage in Amsterdam. Naast de bestaande handel in bulkgoederen ontwikkelde zich een handel in luxe goederen uit Zuid-Europa, Amerika en IndiŽ. De visserij en toegenomen handel veroorzaakten tevens de bloei van trafieken zoals de zoutziederijen en zeepziederijen.

De toevloed van kapitaal en geschoolde arbeidskrachten uit de Zuidelijke Nederlanden na de val van Antwerpen in 1585 bracht de nodige technische en commerciŽle kennis. Nieuwe bedrijfstakken werden door ondernemers uit de zuidelijke Nederlanden geÔntroduceerd. De hoge loonkosten werden voor een deel gecompenseerd door de technische voorsprong en zij stimuleerden zelf ook weer technische vernieuwingen van het productieproces. De verschillende bedrijfstakken waren onderling nauw verbonden. Het dichte waterwegennet was daarbij van grote betekenis. Naast de spierkracht van mens en dier was ook de aanwezigheid van goedkope turf en wind als energiebron een factor die de bloei van de nijverheid bevorderde.

Een groot aantal Zuid-Nederlandse textielproducenten vestigde zich in Holland. De Leidse wolindustrie groeide uit tot de belangrijkste van Europa. Haarlem legde zich toe op de fabricage van modieuze linnen- en zijdeweefsels. Na 1635 verplaatsten de stedelijke ondernemers in toenemende mate de productie naar het platteland, waar de loonkosten lager waren.

De scheepsbouw profiteerde van de opbloei van handel en verkeer. Ondanks de relatief hoge lonen werden schepen in de Republiek verhoudingsgewijs goedkoop gebouwd dankzij de lage invoerrechten op scheepsbouwmaterialen, de technische voorsprong en een mild fiscaal regime. De grootschalige productie maakte bovendien een zekere standaardisatie in de bouw mogelijk. Andere bedrijfstakken zoals de touwslagerijen en de zeilmakerijen hadden baat bij de groei van de scheepsbouw. Een belangrijke technische innovatie, vanaf 1595, was de bouw van het fluitschip. Dit schip was bijzonder geschikt voor de handelsvaart in Europa. Dankzij de speciale vorm werd de Sonttol tot een minimum beperkt. Handelsschepen werden vrijwel allemaal voorzien van kanonnen om zich te kunnen verdedigen tegen de kaapvaart en piraterij. De wapenindustrie en buskruitfabricage werd ook gestimuleerd door de talrijke oorlogen en gewapende conflicten in deze tijd. Zowel overheid als particulieren waren belangrijke afnemers.


Handel, scheepvaart en visserij

De handel en scheepvaart van de Republiek konden zich na 1585 spectaculair uitbreiden.
Door de blokkade van de Vlaamse kust kon Amsterdam uitgroeien tot het handelscentrum van Europa.

Op de Amsterdamse stapelmarkt waren in de eerste plaats bulkgoederen belangrijk. Maar de betekenis van luxe goederen nam snel toe.

De stad Amsterdam profiteerde van zijn centrale ligging in Europa. De Amsterdamse stapelmarkt lokte veel kooplieden met instituten als de wisselbank, de koopmansbeurs en de bank van lening. Deze kregen kort na 1600 hun organisatievorm en gebouwen. Het belangrijkste instituut werd de beurs. Die fungeerde niet alleen als een permanente jaarmarkt, maar ook als informatiecentrum over goederenprijzen, verzekeringspremies en tarieflijsten voor beurtdiensten. Andere steden richtten soortgelijke instituten op.

Een gunstige factor voor de handel was de opmerkelijke groei van de koopvaardijvloot. De koopvaardijvloot van de Republiek was de grootste van Europa en verzorgde vanuit de havens in Holland, Zeeland en langs de Zuiderzee het grootste deel van de Europese vrachtvaart en onderhield contacten met alle gebieden die in de opkomende wereldeconomie een rol speelden. Deze internationale handel was onderhevig aan de invloed van politieke ontwikkelingen in het Europees krachtenveld. Oorlogen zorgden enerzijds voor afzetmarkten, anderzijds voor hindernissen.
De groeiende behoefte aan graan, hout en zout intensiveerde de scheepvaart op de Oostzeelanden en Frankrijk.

Een hoogtepunt in de Oostzeehandel werd bereikt in de periode van het Twaalfjarig Bestand. Daarnaast kwamen de Middellandse Zee, het noorden van Rusland, Afrika, Amerika en AziŽ binnen het geregelde bereik van de Nederlandse schepen.

De winsten die te behalen waren met het verhandelen van specerijen, maakten de koloniale handel zeer aantrekkelijk. Vooral de vaart op IndiŽ was erg kwetsbaar voor embargo’s en kaapvaart. Dit schiep de behoefte aan een eigen handelsroute. Dit resulteerde in de oprichting van een aantal compagnieŽn van verre. In 1602 werd met steun van de Hollandse raadpensionaris de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht. Deze compagnie verkreeg van de Staten-Generaal een monopolie op de handel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en mocht daar soevereine rechten uitoefenen. Er werden van meet af aan grote kapitalen geÔnvesteerd. Specerijen vormden aanvankelijk het primaire handelsproduct van de VOC. Later nam het belang van andere producten zoals textiel en thee toe.


Kooplieden uit de Republiek brachten ook eigen duurzame relaties tot stand met West Afrika, het CaraÔbisch gebied en de noordoostkust van Amerika.

De oprichting van de West-Indische Compagnie (WIC) in 1621 viel samen met de beŽindiging van het Bestand. Een belangrijke doelstelling was de kaapvaart. Het meest bekende wapenfeit was de verovering van de zilvervloot door Piet Hein in 1628. De compagnie handelde in de driehoekshandel vooral in slaven, goud, tabak en suiker.


Door contacten met Noorwegen en Rusland kwam men op het spoor van grote aantallen walvissen. Dit leidde in 1614 tot oprichting van de Noordse Compagnie met een alleenrecht op het jagen van robben en walvissen. Dit monopolie werd echter in de loop van de tijd van allerlei zijden ondermijnd. Naast de walvisvaart was de haringvisserij van oudsher een van de pijlers van de handel. Zoute haring was een van de voornaamste exportartikelen.


De overige gewesten

De landgewesten in het zuiden en oosten van de Republiek bleven economisch in ontwikkeling achter, al was de situatie vaak gunstiger dan in andere Europese streken.

- De bevolking nam in vergelijking met Holland nauwelijks toe
- en de urbanisatiegraad bleef laag.
- Bovendien waren er niet altijd goede verbindingen met het westen, zeker als er geen toegang was tot goedkoop vervoer over water.
- De boerenbedrijven waren in veel sterkere mate dan in het westen zelfvoorzienend. - Investeren in bedrijven op de zandgronden was niet zo rendabel.

Van de keuterboeren in het zuiden en oosten was slechts een deel opgenomen in de markteconomie van de kustprovincies. Een voorbeeld daarvan is het gebied tussen Amersfoort en Arnhem waar op kleine boerderijen omstreeks 1620 de teelt van tabak als handelsgewas belangrijk werd.
In de gebieden buiten het economisch centrum van de Republiek ontstond soms wel specifieke nijverheid, zoals de papierfabricage in de Zaanstreek en op de Veluwe. Rond het midden van de zeventiende eeuw verplaatsten Leidse lakenfabrikanten een deel van hun wolweverij naar de omgeving van Tilburg, waar de lonen lager waren. Haarlemse kooplieden zetten tegelijkertijd arme plattelanders in de Meierij aan het werk om linnengarens te spinnen. De weverij werd ook als huisnijverheid bedreven, vaak ook als bron van aanvullende inkomsten voor de boeren op het platteland.

De overheid

De Republiek der Verenigde Nederlanden bestond uit een los verbond van gewesten. Deze gewesten werden bestuurd door hun Staten die elk op een eigen wijze werden samengesteld met andere machts- en gezagsverhoudingen.

In theorie waren de staten dus zelf soeverein.

De gewestelijke staten werkten alleen samen in de Staten-Generaal ten behoeve van het bestuur van de Generaliteitslanden en een gezamenlijke buitenlandse politiek. In de Europese politiek kon de Republiek in de zeventiende eeuw een belangrijke positie innemen.

Van een gezamenlijke koers was intern geen sprake. Het particularisme betekende dat elke stad of gewest vooral op zijn eigen voordeel bedacht was. Elk gewest regelde zaken dus op zijn eigen manier en naar zijn eigen belang.

- De steden werden vooral bestuurd door burgers.
- Een kleine groep, de regenten, speelde een belangrijke rol in de vroedschappen van de steden. Zij waren vaak tot rijkdom en aanzien gekomen door hun handels- of nijverheidsactiviteiten.
- De regenten bleven in de zeventiende eeuw nog tamelijk nauw verbonden met de actieve handel. De overheden probeerden op diverse manieren de handel, de scheepvaart en de nijverheid te bevorderen, elk voor de eigen stad of gewest.
- De overzeese handel werd beschouwd als hoeksteen van de economie van het land.

Met de heffing van konvooi- en licentiegelden werd bescherming van de koopvaardijvloot mogelijk gemaakt. De gewestelijke en stedelijke in- en uitvoerheffingen hinderden de opkomst van de Amsterdamse stapelmarkt niet, zij werden vaak ontdoken. Van overheidswege werden monopolies verleend aan grote handelscompagnieŽn, zoals de VOC en WIC. Hierdoor konden krachten gebundeld worden.

Na 1621 werd de handelspolitiek agressiever. Dit uitte zich tegenover vijanden, zoals Spanje, in tijden van oorlog, maar ook in het stelselmatige streven om het economisch zwakkere buitenland klein te houden. Ten aanzien van de Zuidelijke Nederlanden en het Rijnland werd een discriminerende tariefpolitiek gehanteerd.
De wederzijdse afhankelijkheid tussen de overheid en ondernemers/financiers was groot. Behalve met een gunstige regelgeving en aantrekkelijke voorwaarden steunde de overheid de ondernemers ook door op hen een beroep te doen als leveranciers van goederen en van geld. Een grotere klant dan de overheid bestond niet, evenmin trouwens als een grotere schuldenaar. Bij sociale conflicten kozen de stadsbestuurders steeds de zijde van de ondernemers.


De internationale situatie

In de beginjaren van de Tachtigjarige Oorlog was het gunstig voor de Republiek dat Spanje tegelijkertijd tegen meer landen oorlog voerde. In die tijd bereikte de Republiek interne stabiliteit en bouwde haar strategische positie uit. De meeste omringende landen konden aanvankelijk geen antwoord vinden op de Hollandse suprematie. Zij waren in oorlogen verwikkeld, intern of extern en konden de ingehuurde Nederlandse schepen meestal niet missen. Hugo de Groot verdedigde in zijn ‘Mare Liberum’ de vrijheid van Holland om wereldzeeŽn te bevaren.

De strijd tegen Spanje en de Zuidelijke Nederlanden bood ook nieuwe handelsmogelijkheden. Juist door oorlogen werden bestaande afzetpatronen verstoord en ontstond er op verschillende plaatsen schaarste. Tijdens het Bestand van 1609-1621 werd het Spaanse handelsembargo opgeheven en werden de Spaanse en de Vlaamse kaapvaart vanuit Duinkerken opgeschort. Van 1618 tot 1621 was sprake van een internationale handelscrisis die invloed had op het groeitempo van de Europese economie.

De hervatting van het conflict met Spanje ging gepaard met de sterke groei van de Vlaamse kapersvloot en leidde tot een verhoging van de verzekeringspremies. De handel met Spanje, Portugal en het Middellandse Zeegebied werd ernstig getroffen en daardoor op termijn ook de handel met het Oostzeegebied. Dit werd enerzijds gecompenseerd door de toegenomen vraag in Duitsland en de Zuidelijke Nederlanden en anderzijds door de koloniale handel. De Dertigjarige oorlog (1618-1848) had ernstige gevolgen voor de Duitse textielsteden. Dit zorgde voor een bloei van de Leidse en Haarlemse textielindustrie. De landbouw beleefde een bloeiperiode door de export naar Duitsland en de Zuidelijke Nederlanden.

De Vrede van Munster leidde tot definitieve opheffing van het Spaanse handelsembargo. De verwerving van Duinkerken door Frankrijk leidde na 1662 tot de beŽindiging van de Vlaamse kaapvaart. De handel met Zuid-Europa breidde zich sterk uit en op grote schaal werd deelgenomen aan de transatlantische zeevaart. Er volgde een snelle opleving van en diversificatie binnen de handel in hoogwaardige goederen.

De nieuwe politieke situatie had ook nadelen.

- De vrachtvaart op de Oostzee in bulkgoederen liep terug na de beŽindiging van de Dertigjarige Oorlog.
- In deze periode nam de concurrentie toe door mercantilistische maatregelen, zoals de Engelse Acte van Navigatie en de verhoging van de Franse invoerrechten.
- De spanningen op handelsgebied met Engeland leidden tot de Eerste en de Tweede Engelse oorlog.
- Op het hoogtepunt van de macht van de Republiek koos het merendeel van de gewesten na het overlijden van stadhouder Willem II in 1650 onder aanvoering van Holland geen nieuwe stadhouder.
- Tijdens het Eerste Stadhouderloze Tijdperk raakte het landleger geheel in verval. Dit werd duidelijk tijdens de oorlogen in het rampjaar 1672. Een gecombineerde aanval van Frankrijk, Engeland, MŁnster en Keulen volgde op een tarievenoorlog met Frankrijk. De Republiek kon zijn macht ter zee ternauwernood handhaven.
- Te land kon de benoeming van de jonge prins Willem III niet voorkomen dat grote delen van het grondgebied van de Republiek tijdelijk bezet werden.
- Nijverheid en handel leden schade die pas in de jaren tachtig hersteld werd.


Sociale verhoudingen

De sociale gelaagdheid

De steden hadden in de Republiek politiek en sociaal het overwicht. Ten opzichte van het hen omringende platteland hadden zij een sterke, verzorgende functie.

Ten opzichte van de rest van Europa was het westen van de Republiek een tamelijk open en tamelijk mobiele samenleving met redelijk goede mogelijkheden tot sociale stijging. Meer naar het oosten waren de standsverschillen zowel in de steden als op het platteland sterker. Ondanks haar betrekkelijk geringe macht bleef het prestige van de adel hoog. Sommige geslachten behielden ook hun fortuin door net als burgers te beleggen in handel en leningen van steden en gewesten. De gegoede burgerij, minder dan tien procent van de bevolking, vormde de top en maakte in politiek, economisch en maatschappelijk opzicht de dienst uit. Een beperkt aantal zeer rijke families uit de gegoede burgerij, de regenten, verdeelde de hoge bestuursfuncties onder elkaar.


Verdeling van de bevolking en welvaart

Tussen de gegoede burgerij en de rest van de bevolking gaapte bijna altijd een diepe kloof.

Rond een kwart van de bevolking behoorde tot de kleine burgerij, die bestond uit de kleine ondernemers als winkeliers en gegoede ambachtslieden.

De rest van de bevolking, zo'n zestig ŗ zeventig procent, vormde de volksklasse van geschoolde werklieden, vaste en losse arbeiders, dienstpersoneel en de bedeelden.
De lonen die deze groep van de bevolking ontving, waren voldoende hoog om te kunnen leven mits er voldoende werk voorhanden was. In de periode van economische groei in de zeventiende eeuw was dat meestal het geval. Dat gold echter niet voor allen. Ouderen en wezen hadden niet altijd de mogelijkheid om in hun eigen onderhoud te voorzien.


Armenzorg

De Republiek kende een uitzonderlijk goed ontwikkeld stelsel van armenzorg en liefdadigheidsinstellingen. Hierbij speelden ook economische factoren een rol. Er was sprake van een constant gebrek aan arbeidskrachten. Het arbeidspotentieel van wezen, werkloze armen en gebrekkigen kon niet gemist worden. In alle wees- en werkhuizen gold een streng regime en moest er hard gewerkt worden.


Gezin en huwelijk

In de regel woonden de Nederlanders in kerngezinnen, vooral in de steden en streken met gespecialiseerde landbouw. Kenmerkend voor het demografisch patroon was de relatief hoge huwelijksleeftijd, het grote aantal ongehuwden en de sterke migratie van platteland naar stad.

In de Hollandse steden ontwikkelde zich een vrijere partnerkeuze. Vrouwen trouwden gemiddeld rond hun 25e levensjaar, hun bruidegommen waren meestel ťťn ŗ anderhalf jaar ouder. Meestal koos men een partner met dezelfde sociale en religieuze achtergrond, maar soms iemand uit een andere beroeps- of welstandsgroep. De vrijere partnerkeuze zorgde ook voor andere rolpatronen. De vrouwen hadden in Holland de mogelijkheid om te scheiden. Na het uitspreken van de scheiding werd de vrouw weer handelingsbekwaam.
Omdat het gezin een productie-eenheid vormde, had de vrouw economisch gezien een belangrijke positie. Zowel in ambachtsbedrijven als in de scheepvaart was de echtgenote van de ambachtsman of koopman/vrachtvaarder een belangrijke partner in het bedrijf. Zij was betrokken in de bedrijfsvoering, die zij bij afwezigheid van haar echtgenoot, of als weduwe, soms ook zelfstandig voortzette. Veel buitenlanders verbaasden zich over de sterke positie van de vrouw. Een grote groep vrouwen in Holland kon ook lezen en schrijven.
Vrouwenarbeid was in de hele Republiek vanzelfsprekend. Hoewel er sprake was van typisch vrouwenwerk, waren vrouwen ook werkzaam in lichamelijk zware beroepen, zoals in de landbouw. De textielnijverheid was vanouds een bedrijfstak waar veel vrouwen werkten.


Verhoudingen binnen het bedrijf

De positie van de gilden was niet zo sterk als in sommige andere delen van Europa. Naarmate de vraag naar bepaalde producten groter werd en meer investeringen vereist waren, vormde de ambachtelijke productiewijze van de gilden steeds vaker een hinderlijk keurslijf. Naast het gilde ontwikkelden zich binnen en buiten de steden, de huisnijverheid, trafieken en manufacturen en grootschalige kapitaalintensieve bedrijven als suikerraffinaderijen en scheepswerven. In deze bedrijven kwam een grotere bedrijfsvrijheid, soepelere regels en een verregaande vorm van arbeidsdeling. Dit proces ging gepaard met diepgaande veranderingen in de relatie tussen ondernemers en arbeiders. De productiewijze was hier vaak kapitalistisch. De werklieden waren in feite loonarbeiders met een zwakke rechtspositie en stonden onder voortdurende controle. Dit schiep een klimaat waarin arbeidsconflicten snel konden escaleren. In de lakenbereiding kwamen stakingen meermalen voor. Het kwam echter nooit tot strijdbare organisaties. Dit kwam mede omdat de arbeiders een heterogene groep van mannen, vrouwen en kinderen waren, die elkaar beconcurreerden op de arbeidsmarkt, en door de toevloed van steeds nieuwe immigranten. Het leerlingwezen leidde tot misbruik op het gebied van kinderarbeid, zoals lange arbeidstijden en mishandeling. Aan het einde van de 16e eeuw was er sprake van toenemende kinderarbeid. Het loon van kinderen was zo laag dat goedkope vrouwenarbeid soms verdrongen werd.


Immigratie en demografie

Na 1590 groeiden de steden in de Nederlandse kustgebieden explosief door de komst van immigranten. De hoge urbanisatiegraad ging samen met een hoog sterftecijfer en zelfs een sterfteoverschot. In de Hollandse steden maakte een constant tekort aan arbeidskrachten de komst van immigranten voortdurend gewenst. Bij de immigranten speelden
- religieuze motieven,
- betere kansen op de arbeidsmarkt en de hoge lonen een belangrijke rol bij hun beslissing te verhuizen.

Een groot deel van de buitenlanders kwam als transmigranten. Zij kwamen meestal in dienst van de VOC of de WIC. Ook was er sprake van de komst van buitenlandse seizoenarbeiders zoals in de turfgraverij.

De Zuid-Nederlandse immigranten hebben een zeer belangrijke rol gespeeld in de opbouw van de Hollandse nijverheid na 1580. Na 1620 kwam de grootste stroom immigranten uit Duitsland. Van hen kwam de overgrote meerderheid uit de armste bevolkingslagen. Daarnaast vestigden zich veel Britse en Joodse immigranten. Men probeerde in Leiden en Amsterdam de vreemdelingen in bepaalde buurten te concentreren onder controle van buurtmeesters. Meestal verliep de opname van de immigranten in de stedelijke samenleving zonder veel problemen. De praktische tolerantie strekte zich niet alleen uit tot de autochtone katholieken, maar ook tot personen met een andere volksaard of godsdienst. Er bestond wel enige angst voor de concurrentie van Joodse immigranten die buiten de gilden werkten. De Joodse immigranten hoefden in Holland geen pogroms te vrezen, maar hadden wel te maken met beperkende maatregelen en werden soms getroffen in de talrijke stadsoproeren. Het bouwen van een synagoge werd lang niet altijd toegestaan.
In de tweede helft van de 17e eeuw stagneerde het aantal immigranten. Dit had invloed op de bevolkingsgroei van de meeste Hollandse steden.


Hoofdstuk 3
De Zilveren Eeuw. De Republiek 1672-1780

OriŽntatie
De achttiende eeuw geldt als de eeuw van de Verlichting. Europese denkers keken kritisch naar de bestaande praktijken op het vlak van bestuur, religie, economie en sociale verhoudingen. In boeken en brochures werden hun ideeŽn verspreid. Het verlichtingsdenken had in de Republiek der Verenigde Nederlanden een brede aanhang.


De internationale situatie veranderde in de achttiende eeuw.

- Frankrijk en Engeland kenden in de achttiende eeuw interne rust. De bevolking groeide, zeker in de tweede helft van de eeuw. De economie ontwikkelde zich.
- De invloed van beide staten in de Europese politiek werd groter.


Mercantilistische principes domineerden de economische betrekkingen tussen de Europese staten. De Republiek der Verenigde Nederlanden ondervond daarvan in toenemende mate hinder bij zijn economische activiteiten.

Door het mercantilisme bleven Europese havens voor de Nederlandse handelsschepen gesloten wat een achteruitgang betekende voor de sterke handelspositie van de Nederlanden.


Het streven naar macht bracht Europese staten onderling in conflict.
De Republiek der Verenigde Nederlanden raakte daarbij betrokken, maar kon niet langer een vooraanstaande rol spelen. Zeker niet nadat stadhouder Willem III toen hij in 1688 koning van Engeland was geworden de Republiek in een vast politiek bondgenootschap met de economische concurrent bracht. Dit politieke bondgenootschap bracht echter geen handelsvoordelen met zich mee.


De politieke verhoudingen in Europa begonnen langzaam te verschuiven.

- In sommige landen kwam de bourgeoisie op als belangrijke machtsfactor.
In Engeland wist de burgerij aan economische en politieke invloed te winnen.

- In andere landen werd de absolute macht van de vorsten verder uitgebouwd.
In Frankrijk vergrootten de absolute koning en zijn ambtenarenadel hun macht.

- In de Republiek ontstond een soort oligarchie.
Het oude gedecentraliseerde volksbestuur dat altijd in handen was geweest van plaatselijke handelaren en stadsbestuurders werd steeds meer een regenten oligarchie. In de Republiek kwam de macht steeds meer te liggen bij de kleiner wordende regentenklasse.

De regenten trokken zich terug uit de actieve handel. In de loop van de achttiende kregen de regenten van de Republiek in toenemende mate te maken met kritiek.
De tweede helft van de eeuw kende een levendig politiek debat. Patriotten eisten invloed in het bestuur.


De Europese economie globaliseerde steeds verder en daardoor werd de aanvoer van producten uit de koloniŽn steeds belangrijker.

De Fransen en Engelsen bouwden hun koloniale bezit uit ten dienste van hun economische politiek. Dat bracht de Republiek in AziŽ in concurrentie met de Engelsen. De Nederlanders bleven in deze koloniale ontwikkeling achter en ze verloren uiteindelijk de leidende positie die ze vroeger in de internationale handel hadden.

- In Suriname trachtte de Republiek een plantage-economie op te bouwen.
- De transatlantische slavenhandel was na 1713 grotendeels in handen van de Engelsen, maar bleef ook een belangrijke activiteit van de WIC. Onder invloed van het Verlichtingsdenken ontstond er weliswaar verzet tegen de slavernij, maar dat leidde niet tot concrete maatregelen.


De markt

De agrarische markt

De landbouwers in het westen en noorden kregen in de periode na 1670 te maken met:

- afzetproblemen en,
- Engelse concurrentie.

De landbouw in de Nederlanden had bovendien zwaar te lijden onder de relatief hoge lonen en de stijgende belastingdruk

De oorlogen die de Nederlanden vocht op haar handelspositie veilig te stellen moesten uiteindelijk door de belastingbetaler worden gefinancierd

Na 1730 kwamen daar de onvoorziene kosten van dijkherstel bij. Veel dijken in Holland en Zeeland moesten hersteld worden omdat ze waren aangetast door de zogenaamde paalworm.

Daar kwam ook nog eens de veepest overheen die zorgde voor een decimering van de omvangrijke Hollandse veestapel.


Veel boeren probeerden deze rampen het hoofd te bieden door:

- verleggen van het accent in de bedrijfsvoering; handelsgewassen werden belangrijker,
- vernieuwingen in het productieproces drukten de arbeidskosten.

Uiteindelijk daalden de pachtprijzen in het westen en het gewest Holland verlaagde de belastingdruk voor de boeren. Vanaf ongeveer 1740 kende de Hollandse landbouw weer enige bloei.


De Europese bevolkingsgroei zorgde voor stijgende opbrengsten. Er was immers weer vraag naar Hollandse landbouwproducten.

De tegenstelling tussen oost en west kwam ook in deze landbouwcrisis weer tot uiting.

- In de oostelijke gewesten hadden de boeren minder last van de economische achteruitgang. De boeren in het oosten kenden geen vergaande gecommercialiseerde landbouw waardoor hun bedrijven minder kwetsbaar waren. Op een gemengd bedrijf konden de gevolgen van depressie ook gemakkelijker worden opgevangen en de boeren zochten (neven)emplooi in plattelandsnijverheid.


Het algemeen herstel van de landbouw in de tweede helft van de achttiende eeuw was ook merkbaar in de Republiek. De landbouw werd er zelfs een drager van economische groei. De productiviteit van de landbouwsector in de Republiek was en bleef hoger dan elders in Europa.


De nijverheid

Toen in de achttiende eeuw het economisch gewicht van de Republiek achteruitging ten opzichte van Engeland en Frankrijk merkte ook de nijverheid daarvan de gevolgen.

De nijverheid die gericht was op de scheepsbouw en de trafieken die afhankelijk waren van de handel en de stapelmarktactiviteiten leden het eerst.

Uiteindelijk kregen alle takken van nijverheid in de Republiek last van het hoge loonpeil en het niet verder toenemen van de arbeidsproductiviteit. De toenemende concurrentie en protectie van vooral Engeland en Frankrijk waren voelbaar voor de open Hollandse economie. De achteruitgang van de visserij en van de Amsterdamse stapelmarkt waren voelbaar in alle takken van de economie.

In het sterk met de internationale markten verbonden Holland waren de stagnatie en teruggang het meest voelbaar.
De totale achteruitgang in de nijverheid was na 1750 een feit. Er waren slechts enkele bedrijfstakken die nog winst konden maken.

- De jeneverstokerij.
- Papiermolens, omdat papier een belangrijk exportproduct was.
- De kapitaalintensieve suikerraffinage.

De in Nederland gemaakte producten waren van dusdanige kwaliteit dat ze de opgekomen mercantilistische druk konden weerstaan.

De handel, visserij en scheepvaart

Een van de ontwikkelingen in de achttiende eeuw is de bloei van het bank- en effectenwezen in de westelijke delen van de Republiek.

Op de Amsterdamse kapitaalmarkt vertoonde het geldbedrijf groei en schiep nieuwe werkgelegenheid. In de achttiende eeuw ontstonden meerdere bankiershuizen met internationale faam.

Dankzij bestaande internationale contacten konden Nederlandse kooplieden hun activiteiten aanpassen door (deels) over te gaan op geld- en commissiehandel, verzekeringswezen, kredietverlening en vanaf 1750 ook wisselhandel en acceptbedrijf.

Investeringen in buitenlandse ondernemingen en leningen aan Europese staten werden in de achttiende eeuw vanuit Amsterdam gedaan. Bijgevolg werden renten uit het buitenland een belangrijke, maar door crises onregelmatige, inkomstenstroom voor beleggers uit de Republiek.

De geldhandel werd steeds belangrijker in de Nederlanden.

Binnen de Republiek werden gunstige en veilige beleggingsmogelijkheden geboden door het toenemend beroep dat door Staten-Generaal, gewestelijke Staten en steden op de geldmarkt werd gedaan. De rijke elite van de Republiek kreeg door zijn beleggingen belangen in de schulden van haar overheid. Daarnaast financierde zij ook de leningen van de VOC, de WIC en de leningen die nodig waren om de plantage-economie van Suriname op te zetten. Dit gebeurde deels via bemiddeling door bankiers- en commissionairshuizen. Al deze leningen binnen en buiten de Republiek, aan overheden en ondernemingen, werden voornamelijk op de Amsterdamse kapitaalmarkt geregeld.

De koopvaardij bleef in de achttiende eeuw aan velen werk bieden. De internationale handelsvaart vanuit de Republiek bleef in omvang ongeveer gelijk, ondanks inzinkingen tijdens oorlogen. Relatief werd in de goederenhandel steeds meer terrein verloren, met name op de handel vanuit Engeland. De concurrentie van de havens in Londen en Hamburg, de gevolgen van Europees mercantilisme en oorlogen speelden daarbij een rol. Bovendien moesten steden steeds grotere bedragen uitgegeven om verzanding van havens en rivieren tegen te gaan. De binnenlandse handel had te kampen met een weliswaar betrouwbaar, maar relatief traag tempo van de trekvaart.

De positie van Amsterdam als handelscentrum werd in de achttiende eeuw sterker. Steeds meer Amsterdamse koopmanshuizen regelden commissiehandel en voorbijlandvaart. Deze handel in opdracht waarbij goederen rechtstreeks naar de afnemer werden gebracht, leidde tot daling van de feitelijke goederenoverslag in Amsterdam. Het volume van de handel in koloniale producten die door de VOC werden aangevoerd, nam daarentegen toe en het assortiment verbreedde zich.

De Verenigde Oostindische Compagnie werd in deze eeuw ook steeds actiever in de inter-Aziatische handel en vergrootte in de eerste helft van de achttiende eeuw zijn vloot. De omstandigheden in AziŽ en in Europa noopten de compagnie tot steeds grotere bestuurlijke en militaire uitgaven. Het groeiend handelsvolume leidde niet tot hogere nettowinsten van de VOC, die ook te maken kreeg met toenemende corruptie. De driehoekshandel op Afrika en Amerika met de Republiek was in handen van de WIC. De plantages en de handel in suiker en koffie vanuit de Surinaamse kolonie op Amsterdam werden gefinancierd door bankiershuizen in Amsterdam. Zij waren voornamelijk succesvol in de perioden dat Europa in oorlogen was verwikkeld. Tot deze driehoekshandel behoorde ook de slavenhandel van Afrika op het West-Indisch gebied en de Spaanse koloniŽn. Vooral de Zeeuwen waren actief in dit bedrijf, ook nadat de WIC zijn monopolie verloor. Mede door Engelse en Franse concurrentie was de winstgevendheid van de handel op de West zeker niet hoog. In het laatste decennium van de achttiende eeuw ging de WIC ten onder.

De visserij nam in de achttiende eeuw fors in betekenis af. Al in het laatste kwart van de zeventiende eeuw was dat zo voor de haringvisserij. De concurrentie nam toe en de Europese smaak veranderde. De walvisvangst maakte in de achttiende eeuw een bloeiperiode door. De winstgevendheid was echter vrij onvoorspelbaar. Na het midden van de eeuw werden er feitelijk geen winsten meer behaald. Na 1770 raakte ook deze kapitaalintensieve visvangst op zijn retour.


De overheid

Naast externe leidden ook interne factoren ertoe dat voor de Republiek op de Gouden Eeuw een Zilveren Eeuw volgde. In de Republiek was het besef dat handel de basis was van de welvaart nooit afwezig. Stadsbesturen, Gewestelijke Staten en de Staten-Generaal handelden steeds met hun handelsbelangen in het achterhoofd.

Veel van de besluitvorming was gericht op direct voordeel voor de eigen stad of gewest zonder rekening te houden met anderen (particularisme). De gewesten hinderden elkaar door de onderlinge tolbarriŤres, de gebrekkige samenwerking inzake infrastructuur en de toename van indirecte belastingen. Tradities en complexe machtsverhoudingen maakten een samenhangend economisch beleid voor de gehele Republiek praktisch onbereikbaar. In de loop van de eeuw ontstond een publiek debat over deze problematiek.

Ondanks het veranderend economisch tij bleef het gewest Holland het welvarendste en dichtstbevolkte gebied van de Republiek. De stad Amsterdam bleef daarin het onbetwist centrum. De stad werd in de eerste helft van de achttiende eeuw het financiŽle centrum van Europa. Het rijke Holland was desondanks na de Spaanse Successie Oorlog decennia bezig om de hoge schulden tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen. Verkoop van bezittingen bood nauwelijks soelaas en leek vooral de elite te bevoordelen. Discussies over herziening van het belastingsysteem duurden eindeloos voort, waardoor voor sommige Hollandse steden en het platteland de economische omstandigheden verslechterden. Andere gewesten toonden geen bereidheid om de druk voor Holland te verlichten.

Het grootste deel van de kosten voor het gezamenlijk bestuur (de generaliteit) werd opgebracht door het gewest Holland. Dit betekende dat het economisch belangrijkste gewest ook de hoogste belastingdruk kende.

- De boeren in het gewest werden zwaar belast, zeker gezien de dalende opbrengsten van de veehouderij.
- In bijzondere heffingen en belastingen werden ook vermogenden aangeslagen op bezit, erfenis of huispersoneel.

De gemiddelde directe en indirecte belastingdruk in Holland per hoofd van de bevolking nam in de eeuw na 1671 met een factor 2,5 toe. Het systeem van de verpachting van de belastingen speelde daarin een rol. Voor de overheden betekende dat systeem een makkelijke manier om zich van vaste inkomsten uit belasting en accijnzen te verzekeren. De belastingpachters kregen de schuld van de oplopende belastingdruk.

De hoge lasten voor de bevolking leidden in 1747 en 1748 tot de Pachtersoproeren. Dit was het begin van maatschappelijke onrust die werd ingegeven door de teruglopende economie, er zouden er nog meer volgen.

De volksbeweging steunde vooral op de middengroepen. In de eisen die de burgers stelden, bleek breed maatschappelijk ongenoegen. Er werden onder andere door de Hollandse Doelisten maatregelen verzocht tegen de zelfverrijking van regenten, de belastingpacht, en tegen immigranten, bovendien werd opgeroepen de eigen stedelijke nijverheden te beschermen. De opstandige burgers vestigden hun hoop op Willem IV die tijdens de onrust ook in Holland tot erfstadhouder werd benoemd. Er volgden ondanks de opheffing van het systeem van de belastingpacht echter geen structurele en blijvende veranderingen die de economische problemen voor de bevolking verlichtten.

Ook stadsbesturen probeerden de economische neergang te stuiten, ondermeer met beschermende maatregelen en subsidies voor ondernemers. Deze maatregelen waren echter op beperkte doelen gericht: samenwerking van steden of gewesten bleef uit.


De internationale situatie

Na het rampjaar 1672 bleef de verhouding met Frankrijk gespannen. De nieuwe stadhouder Willem III wilde een coalitiepolitiek tegen Frankrijk voeren, de handelsrelaties van Hollandse steden zouden daaronder echter kunnen lijden. De regenten wilden de handel niet in gevaar brengen. De intrekking van het Edict van Nantes in 1685 en nieuwe Franse importheffingen zorgden voor meer steun aan de koers van de stadhouder. Toen deze in 1688 koning van Engeland werd, liet hij tot teleurstelling van de kooplui de Acte van Navigatie bestaan. Frankrijk en Engeland werden steeds sterkere staten, ondermeer door het overnemen van vormen van belastingheffing zoals de Republiek ze kende. De mercantilistische maatregelen die staten namen en de oorlogen waarin de Republiek betrokken raakte, schaadden de werkgelegenheid en de handel van de Republiek.

Nadat in 1713 bij het einde van de Spaanse Successie Oorlog de rol van de Republiek als grote mogendheid uitgespeeld bleek, raakten de Staten-Generaal overtuigd van de voordelen van een neutrale politiek koers onder handhaving van het maritiem verbond met Engeland. Zo hoopten regenten de handel en nijverheid zoveel mogelijk te beschermen.

De internationale spanningen en oorlogen in de achttiende eeuw vergrootten de tegenstellingen tussen de land- en zeegewesten. De laatste wilden investeren in de oorlogsvloot. De landgewesten voelden daarentegen steevast meer voor de opbouw van een leger.

Het particularisme en de trage besluitvormingsprocessen in de Republiek zorgden ervoor dat dit probleem van tegengestelde belangen, ondanks het grote gewicht van Holland in de financiering, niet goed kon worden opgelost. Ook de benoeming van prins Willem IV tot stadhouder bood in deze kwestie geen doorbraak. De gevolgen daarvan waren kwalijker dan in de eeuw daarvoor.

Doordat de Republiek daarna lange tijd buiten oorlogen wist te blijven, was niet direct merkbaar dat de Republiek zijn leger en vloot verwaarloosde. De neutraliteit in het midden van de eeuw en de rijkdom van de Republiek vergemakkelijkte na 1750 het herstel van de handel. De nijverheid kreeg echter steeds meer te lijden van beperkingen die het buitenland oplegde.
Discussies over de buitenlandse politiek, die in wezen steeds draaiden om de vraag of er in het belang van de handel pro-Frans of pro-Engels moest worden opgetreden, leidden in het midden van de eeuw tot een pamflettenoorlog. Handelspolitieke overwegingen speelden ook een rol in de standpuntbepalingen van de patriotten. Duidelijk werd dat de zeehandel van de Republiek in de tweede helft van de achttiende eeuw alleen kon voortbestaan als Engeland dat toestond. In 1780 leidde de betrokkenheid bij de Amerikaanse vrijheidsoorlog tot de Vierde Engelse Oorlog.


Sociale verhoudingen

sociale gelaagdheid

Het bestuur van de steden werd in de achttiende eeuw was in handen van de regentenoligarchie. Regentenfamilies trokken zich terug uit de actieve handel en beperkten zich tot bestuur en vermogensbeheer. Het vergeven van ambten volgens toerbeurt of contract van correspondentie werd onderdeel van het beheer van hun privť-vermogens.

In de loop van de achttiende eeuw werd de regentenklassen een hechte oligarchie.


De buitens en het grondbezit van de regenten leken symbolisch voor de toenemende aristocratisering van deze bestuursfamilies. De families die hun vermogen hadden opgebouwd in de zeventiende eeuw, bleven vooral als financiers betrokken bij de handel en nijverheid. Zij belegden hun geld in aandelen VOC, obligaties van steden en Staten. De financiering van buitenlandse ondernemingen en leningen van vorsten, gaf hen invloed in de politiek. Buitenlandse leningen leverden tegen het einde van de eeuw een toenemende geldstroom naar de Republiek op. De opkomst van de geldhandel in de achttiende eeuw leek gelijk op te gaan met de afsluiting van de elite voor nieuwe instroom.

In de landgewesten van de Republiek bleven de in aantal afnemende adellijke geslachten aanzien behouden. De agrarische crisis bracht voor de grondbezittende adel financiŽle problemen. De rijkste geslachten onder hen hadden naast de pachtinkomsten uit grondbezit en de emolumenten uit functies in dienst van het gewest of generaliteit of leger ook omvangrijke beleggingen waardoor zij hun vermogens beter op peil konden houden.

Gedurende de hele achttiende eeuw bleef er in de Republiek ook een omvangrijke kleine burgerij van handwerkslieden en winkeliers bestaan, die echter moeite had haar positie te handhaven. De dalende nijverheidsactiviteit in de steden van de Republiek en de toenemende druk van accijnzen in de Republiek was vooral voor de kleine burgers en arbeiders in de steden en op het platteland bezwaarlijk. Dit bleek duidelijk tijdens het pachtersoproer. De armste klasse kwam door de achteruitgang van de nijverheid vaker in problemen dan in de zeventiende eeuw. Lang niet altijd was men verzekerd van dagelijkse arbeid en dus van inkomsten.

Tijdgenoten schilderden een beeld van stagnatie in de pamfletliteratuur van de tweede helft van de achttiende eeuw.
- Er was aandacht voor de leegloop van de steden,
- de dalende bedrijvigheid in traditionele nijverheid,
- het groeiend aantal renteniers en bedeelden.
Niet alle renteniers behoorden overigens tot de maatschappelijke bovenlaag. In de tweede helft van de achttiende eeuw groeide de verpaupering.

Toch bleef ook in de achttiende eeuw stedelijke zorg voor de ‘eigen’ armen bestaan. In de door leden van de elite geleide stedelijke en kerkelijke liefdadigheidsinstellingen werden behoeftige weduwen, wezen, ouderen en gebrekkigen opgevangen. Patriotten wezen erop dat armen door deze liefdadigheid niet meer zouden willen werken. Zij wilden door middel van onderwijs en werkinstellingen het armoedeprobleem oplossen.

De alfabetiseringsgraad van mannen en vrouwen veranderde in de achttiende eeuw te nadele van de vrouwen. Ook op het vlak van de lonen schijnt de positie van vrouwen in de achttiende eeuw verslechterd te zijn. De positie van vrouwen veranderde ook doordat andere opvattingen over huwelijk en gezin in de loop van de achttiende eeuw aan kracht wonnen. In de burgerij werd meer nadruk gelegd op hun rol als moeder. Vrouwen konden nog steeds een publieke functie vervullen als regentes voor armen- of weeshuizen, maar traden verder minder op de voorgrond in het economisch leven. Vrouwen uit de midden- en volksklassen bleven betrokken bij het verwerven van het gezinsloon. Alleenstaande vrouwen en meisjes konden soms een inkomen verwerven in werkinrichtingen, vaak met het produceren van textiel.

In de stad Amsterdam was in de achttiende eeuw sprake van een vrouwenoverschot. Een deel van deze vrouwen bleef hun hele leven ongehuwd. Sommigen konden over een bescheiden renteniersinkomen beschikken. Degenen die huwden, deden dat op steeds hogere leeftijd. In de eeuw na 1675 steeg de huwelijksleeftijd van mannen en vrouwen met ruim vier jaar tot bijna dertig jaar bij het eerste huwelijk. Het gemiddeld kindertal per huishouden daalde.

Verhoudingen binnen het bedrijf

In de moeilijker economische omstandigheden probeerden alle sociale groepen de gevolgen voor zichzelf te beperken. De tendens tot zelfbescherming zorgde er ook voor dat voor de kleine burger een en ander veranderde. De Doelistenbeweging die in het midden van de eeuw korte tijd een rol speelde, wilde ondermeer bereiken dat door stedelijke regelgeving de positie van de kleine burger beschermd werd. In allerlei gilden werden maatregelen genomen waardoor werknemers langer leerling of gezel moesten blijven. Het verwerven van meesterschap voor een gezel werd steeds moeilijker, ook de gezellen sloten de rijen. Door de verplaatsing van nijverheidsbedrijven uit de dure (Hollandse) steden naar het omringende of verder weg gelegen platteland toonden ondernemers zich moderne kapitalisten. In de nieuwe bedrijfstakken kwamen ondernemers of fabrikeurs tot welstand.


Immigratie en demografie

De laatste immigratiestroom die een economische stimulans bracht, de komst van Franse Hugenoten na 1685, betekende een impuls voor de lakenindustrie in Holland. De immigratie van buiten de Republiek naar de zeegewesten nam in de achttiende eeuw af. Binnen de Republiek was er wel sprake van migratie.
Het verlies van de economische voorsprong in Europa tijdens de achttiende eeuw ging gepaard met een stijging van de huwelijksleeftijd en het vrijwel tot stilstand komen van de bevolkingsgroei. In de loop van de eeuw daalde het inwonertal in de Hollandse steden en nam de verstedelijking van het gewest af. Er was wel sprake van (seizoens)migratie uit de oostelijke gewesten en uit gebieden in Duitsland naar Amsterdam. Vanuit die stad trokken mannen door naar de nieuwe wereld of gingen in dienst van de immer personeel vragende VOC. Vrouwen bleven in Holland, velen van hen zullen werk gevonden hebben in de huishoudens van de beter bemiddelden. In het oosten groeide in de tweede helft van de achttiende eeuw de bevolking licht.


Hoofdstuk 4 Afsluiting: periode 1780-1806

Van relatieve achteruitgang naar absolute stagnatie

De periode na 1780 legde de zwakten van de Republiek duidelijk bloot.

Al vanaf het begin van de achttiende eeuw ontbrak het de Republiek aan financiŽle middelen om haar positie als grote mogendheid te behouden.

De Vierde Engelse Oorlog (1780-1784), de Pruisische inval in 1787 en de Franse inval in 1794-1795 die de ondergang van de Republiek inluidde, spraken boekdelen.

De oorlog tegen Engeland maakte pijnlijk duidelijk hoe afhankelijk de Republiek in achttiende eeuw geworden was van de grootmachten.

De Patriottenbeweging (aanhangers van het burgerlijk verlicht denken) wilde een halt toeroepen aan de politieke en economische impasse waarin de Republiek terechtgekomen was. Stadhouder Willem V en een deel van de regenten wilden echter geen politieke of economische hervormingen. Deze beweging had veel kritiek op het bestuur van de Republiek dat volgens hen werd gekenmerkt door nepotisme en corruptie. De Patriotten wilden dan ook een einde aan het bestuur van de Prins van Oranje en ontketenden een opstand die uiteindelijk gebroken zou worden door de Pruisische inval in 1787.

De achttiende-eeuwse Republiek was verhoudingsgewijs buitengewoon rijk. In absolute zin bleef de omvang van de internationale dienstensector zoals scheepvaart en internationale handel gelijk aan de Gouden Eeuw. In de achttiende-eeuwse economie waren nieuwe wegen ingeslagen en in sommige sectoren was er bescheiden groei. De groei van het Duitse achterland en de Europese bevolkingsgroei na 1750 werkten in het voordeel van de Republiek.

Het aandeel van de landbouw in de economie van de Republiek steeg en de productiviteit in deze sector bleef onverminderd hoog.

Niettemin bracht de enorme rijkdom van de Republiek geen uitweg uit de achttiende-eeuwse stagnatie. De hele achttiende eeuw verloor de Republiek aan internationale concurrentiekracht en marktaandeel. De achteruitgang was relatief en kan voor een deel maar zeker niet alleen verklaard worden door te verwijzen naar de groei van de concurrenten. Wat ook een rol speelt is dat, geconfronteerd met economische teruggang de achttiende-eeuwse regenten ervoor kozen hun geld te beleggen in leningen van binnen- en buitenlandse overheden. Kapitaal werd niet meer geÔnvesteerd in actieve economische sectoren. De beleggingen leverden de regenten wel heel veel geld op. Volgens de patriotten waren de regenten in vergelijking met hun zeventiende-eeuwse voorgangers lethargisch, weinig innovatief en decadent. Binnen de nieuwe economische verhoudingen handelden zij echter zeer rationeel. Tijdgenoten typeerden de gehele achttiende eeuw als een periode van verval en achteruitgang, van crisis en malaise. Pas na 1780 was er inderdaad sprake van absolute achteruitgang van handel en nijverheid.

Wat in de Gouden Eeuw dynamiek en groei tot stand bracht, bleek een eeuw later meer dan remmend te werken. In het zeventiende-eeuwse staatsbestel voerden het particularisme van steden en gewesten de boventoon, maar dit stond economische groei niet in de weg. In de achttiende eeuw was het politieke- en economische bestel van de Republiek eerder een handicap om tegenwicht te bieden aan de problemen. De verregaande belangenverstrengeling van gevestigde instituties als stedelijke vroedschappen, waterschappen, schutterijen, gilden en zelfstandige handelsmaatschappijen was verworden tot een sterk corporatief systeem dat leidde tot verstarring. Landen als Engeland en Frankrijk maakten een ontwikkeling door naar een sterke centraal geleide staat. De dynamiek van de Hollandse handel in de Gouden Eeuw werd aangetast door het achttiende-eeuwse mercantilisme. Het belastingstelsel bleek de gevangene van de enorme overheidsschuld die deels gefinancierd werd door de regenten. De winstgevendheid van de handel en de nijverheid nam sterk af. De nijverheidsteden werden in de achttiende eeuw zwaar getroffen, terwijl ze in de zeventiende eeuw kernen van economische bloei vormden. De steden in Holland en Zeeland liepen leeg, soms liep hun inwonertal met meer dan een derde terug. De vaste lasten van de verstedelijking en de landbouw waren Holland en Zeeland teveel geworden. De bevolking nam af en er was sprake van de-urbanisatie. Amsterdam verloor de stapelmarkt voor koloniale waren en de kapitaalhandel.



Dit
The stories and information posted here are artistic works of fiction and falsehood.
Only a fool would take anything posted here as fact.
 
onkruid vergaat niet
webicon

henkie jonguh !
 


quote:
Op 22-05-2011 22:39 schreef Henkie94
gr
gr
You can call me Commander.
 
kat is dat
webicon

quote:
Op 23-05-2011 00:35 schreef Henkie94

[..]

nie met kk spote ;s

hey geile gijsbert
 
 


quote:
Op 23-05-2011 15:43 schreef Henkie94

[..]

0k
warm jy
 


quote:
Op 23-05-2011 15:45 schreef Henkie94

[..]

:$!
lafjoe xoxoxo hvj wjnmk knzj jbma ntb wva wobbi veeadj nwly (K)(L)
 


quote:
Op 23-05-2011 15:46 schreef Henkie94

[..]

ohhhh dat is t liefste wat n jongen ooit tegen me gezegd heeft:$!
wnr kom je langs? ;p
 
Rock beat tempo 155
webicon

quote:
Op 23-05-2011 23:57 schreef Henkie94
Jouw hoofdfoto.
Want echte mannen hebben lang haar
\[b\]Doe'k 't now wel, doe'k 't now niet of krieg ik spiet
\[/b\]
\[b\]Op vrijdag 15 januari 2010 10:36 schreef boudemaniak het volgende:\[/b\]
Eindbaas ^O^
 
whatever
webicon

quote:
Op 25-05-2011 22:09 schreef Henkie94
Gr lurker
GR Henk.
вιтĘнєѕ ωσя∂єи ℓєιρ αℓѕ zє мє zιєи